Bölüm 2 · Kafe · 31 dk ·
Güvenin Sınırları: Neden En Çok Yakınlarımız İncitir?

Sakin bir kafede, bir cuma öğleden sonrası. Mert’in aklını kurcalayan bir soru var: Hiç tanımadığımız birinin kötülüğünü unutabiliyoruz da güvendiğimiz birinin yaptığını neden yıllarca aklımızdan çıkaramıyoruz?
Vural’a göre güvendiğimiz birine zihnimizde ayrı bir yer açarız; o insan bizi incittiğinde yalnız yaptığı şey değil, ona dair kurduğumuz bütün düşünceler sarsılır. Sohbet, bedenimize ve evimize duyduğumuz güvenden kaza ile bilinçli tercih arasındaki farka, kendini düşünmenin ne zaman bencillik olduğundan fedakârlığın sınırına uzanır. Wesley Autrey’nin metrodaki kahramanlığı, cesaretin ve sorumluluğun ne olduğunu tartışmaya açar.
Sonunda iki arkadaş, güvenmenin kimseye körü körüne inanmak değil, herkesin, kendimiz de dahil, sınırları olduğunu kabul etmek olduğu noktasına varır. Bölüm, Mert’in telefonuna düşen beklenmedik bir mesajla biter.
Bölümün tam metni
Neden en yakınlarımız incitir?▶ 00:30

Mert▶ 00:39
Vural, hiç düşündün mü? İnsan bazen hiç tanımadığı birinden kötülük görüyor, kızıyor, üzülüyor ama bir süre sonra unutabiliyor. Fakat aynı şeyi güvendiği biri yaptığında yıllarca aklından çıkaramıyor. Hatta bazen o insanı görmek bile istemiyor. Neden bizi en çok, en yakınımızdaki insanlar incitiyor?
Vural▶ 01:00
Çünkü yabancı bir insandan her şeyi bekleyebilirsin Mert. Onun nasıl biri olduğunu bilmezsin. Ama güvendiğin birine zihninde ayrı bir yer açarsın. Onun sana zarar vermeyeceğine, zor zamanında yanında olacağına inanırsın. Sonra o insan seni incittiğinde yalnızca yaptığı şey canını yakmaz. Ona dair kurduğun bütün düşünceler de sarsılır.
Mert▶ 01:25
Ama bu, güvenen insanın hatası mı? Birine inanmış olmak neden cezalandırılması gereken bir şeymiş gibi görünüyor? Üstelik ihaneti yapan insan çoğu zaman hayatına devam ediyor. Güvenen kişi ise aylarca, bazen yıllarca bunun sonuçlarıyla uğraşıyor.
Vural▶ 01:41
Güvenen insanı suçlamıyorum. Birine güvenmiş olmak tek başına yanlış değil. Ama güvenmekle bir insanı hiç yanılmayacak biri gibi görmek arasında fark var. Bazen biz karşımızdaki insana yalnızca güvenmiyoruz; ona kendi huzurumuzu da teslim ediyoruz. O değişmeyecek, gitmeyecek, bizi hayal kırıklığına uğratmayacak sanıyoruz.
Mert▶ 02:04
İyi de insan sürekli şüphe ederek yaşayamaz ki. Sevdiğim birinin her sözünü sorgulayacaksam, her davranışında başka bir anlam arayacaksam o ilişki zaten ilişki olmaktan çıkar. Sen bana güven ama fazla güvenme mi diyorsun?
Vural▶ 02:17
Hayır. Güven ama karşındaki insanın da bir insan olduğunu unutma diyorum. Onun da korkuları, arzuları, zaafları olabilir. Sana verdiği bir sözü tutmaması senin değersiz olduğunu göstermez. Bazen sadece o insanın düşündüğün gibi biri olmadığını gösterir.
Mert▶ 02:36
Yine de bu cevap bana biraz kolay geliyor. Çünkü sen olayın sonrasını anlatıyorsun. Ben ise o anda insanın içine oturan duygudan söz ediyorum. Birine bütün içtenliğinle güveniyorsun, sonra dönüp bakıyorsun ki en çok güvendiğin insan sana en büyük zararı vermiş. Bundan sonra nasıl yeniden güveneceksin?
Bedene ve eve duyulan güven▶ 02:54

Vural▶ 02:55
Mert, bir düşün. İnsan en çok neye güvenir? Her sabah uyandığında gözlerini açabileceğine, ayağa kalkabileceğine, yürüyebileceğine inanır. Kendi bedeninin ona hizmet edeceğini düşünür. Ama bir gün dizleri eskisi kadar güçlü olmayabilir. Gözleri iyi görmeyebilir. Hafızası bile onu yarı yolda bırakabilir. Yıllarca seni taşıyan bedenin bir gün istediğin gibi davranmayabilir.
Vural▶ 03:29
Bir zamanlar hiç düşünmeden yaptığın bir hareket, gün gelir bütün gücünü gerektirebilir. O zaman bedeninin bile sana sonsuza kadar aynı imkânları sunmayacağını anlarsın.
Vural▶ 03:42
Evine de güvenirsin. Kapıyı kapattığında güvende olduğunu düşünürsün. Ama bir deprem, o güven duygusunu birkaç saniyede sarsabilir. Demek ki hayatımızdaki en sağlam sandığımız şeyler bile değişebilir.
Mert▶ 03:57
Bir dakika. Bedenin yaşlanmasıyla bir insanın sana ihanet etmesi aynı şey değil. Dizlerim güçten düşerse bunun bana karşı bir niyeti yoktur. Deprem olduğunda evim beni aldatmaya karar vermiş olmaz. Ama bir insan gerçeği sakladığında, yalan söylediğinde ya da seni bilerek incittiğinde ortada bir tercih vardır. Bu farkı görmezden gelemeyiz.
Kaza mı, tercih mi?▶ 04:20

Vural▶ 04:21
Haklısın. Bir kazayla bilinçli kötülüğü aynı şey sayamayız. Ben de zaten aynı sorumluluğu taşıdıklarını söylemiyorum. Sadece şuna dikkat çekiyorum: İnsan bazen güveni, hiçbir şeyin değişmeyeceğine dair bir garanti gibi görüyor. Oysa güvenmek, belirsizliğin tamamen ortadan kalkması değildir. Karşındaki insanın yaptığından o sorumludur. Ama onun yaptığının senin hayatının geri kalanını nasıl etkileyeceği, zamanla senin de üzerinde çalışman gereken bir meseleye dönüşür.
Mert▶ 04:54
İşte benim itirazım da burada başlıyor. Bir insan beni incitiyor, sonra benim toparlanmam gerekiyor. Üstelik toparlanırken insanlara yeniden güvenebilmem, herkesi aynı kefeye koymamam bekleniyor. Bu kadar yük neden hep zarar görenin üzerinde?
Vural▶ 05:12
Çünkü acının haklı olması, onu taşımayı kolaylaştırmıyor Mert. Sana yapılanın yanlış olduğunu kabul etmek başka, o yanlışın bütün hayatını yönetmesine izin vermek başka. Seni inciten birinin yaptığını bağışlamak zorunda değilsin. Ama onun yüzünden herkesten uzaklaşırsan, bu kez hiç tanımadığın insanları da o kişinin davranışıyla yargılamış olursun.
Mert▶ 05:34
Bir dakika Vural, burada bir haksızlık yok mu sence? İhanete uğrayan benim, yanlış yapan başkası. Ama acısını çeken, güvenmeyi yeniden öğrenmek zorunda kalan yine benim. Üstelik sen bir de bu acının beni kötü birine dönüştürmemesine dikkat etmemi söylüyorsun. Peki ya insanın artık eskisi kadar güvenmemesi bir zayıflık değil de yaşadıklarından öğrendiği bir dersse? Belki de ben insanlara güvenmeyi bırakmıyorum, sadece kime ne kadar güveneceğimi öğreniyorum. Bunun neresi yanlış?
Kendini düşünmek bencillik mi?▶ 06:03

Vural▶ 06:04
Yanlış değil Mert. Hatta belki de ilk kez gerçekten kendini düşünmeye başlıyorsun. İnsan daha doğduğu andan itibaren önce kendi ihtiyaçlarını hisseder. Acıkır, ağlar, ilgi ister. Yani kendini düşünmek insanın doğasında var. Ama her bencillik aynı değil. Bir insan vardır, kendi çıkarı için başkalarını ezer. Bir de insan vardır, başkasına zarar vermeden kendi hayatını, huzurunu ve onurunu korur. İkisine de bencil diyoruz ama aralarında koca bir dünya var. İşte senin söylediğin, kime ne kadar güveneceğini öğrenmek, belki de bencilliğin en bilinçli hâlidir. Çünkü insanın kendisini koruması neden kötülük olsun? Asıl sorulması gereken şu: Başkalarına gösterdiğimiz merhameti neden çoğu zaman kendimizden esirgiyoruz?
Mert▶ 07:01
İyi de Vural, insan tek başına yaşayabilen bir canlı değil ki! Başkalarına muhtacız. Düşünsene, yemek yemek doğamızda var ama neyi, nasıl, hatta kiminle yiyeceğimizi bile toplum belirliyor. Uyumak da doğal bir ihtiyaç ama onun bile saatleri, kuralları var. Demek ki doğuştan getirdiğimiz ihtiyaçlarla toplumun bize öğrettikleri iç içe geçmiş. Peki bu durumda insanın gerçek doğası hangisi? Kendisi için yaşamakla toplumun bir parçası olmak birbirinden ayrılabilir mi?
Vural▶ 07:30
Aslında ikisi de bizim doğamız. Birincisi doğuştan getirdiğimiz, ikincisi ise yüzyıllar boyunca toplumun oluşturduğu kültür. Acıkmak doğaldır ama sofrada nasıl davranacağımızı kültür öğretir. Uykumuz gelince bedenimiz dinlenmek ister ama sabah işe yetişmek için alarm kurarız. Bak, bazen ikinci doğamız birinci doğamıza karşı çıkar. İnsan toplumsal bir varlık olduğu için bu kurallara ihtiyaç duyar. Fakat sorun şu: Kültür bize paylaşmayı, fedakârlığı, başkalarını düşünmeyi öğretirken bazen kendimizi düşünmeyi ayıp sayar. Oysa kendini düşünmekle yalnızca kendini düşünmek aynı şey değildir. Birinde kendi hayatına sahip çıkarsın, diğerinde başkalarının hayatını hiçe sayarsın. Peki insan kendi mutluluğunu düşünmediğinde, başkalarını mutlu etmek için gösterdiği fedakârlığın sınırını nasıl belirleyecek?
Mert▶ 08:30
İyi de Vural, o sınırı kim belirleyecek? Bir anne çocuğu aç kalmasın diye kendi yemeğinden vazgeçtiğinde kendine haksızlık mı etmiş oluyor? Ya da bir baba ailesi için kendi hayallerinden vazgeçtiğinde? Sen buna fedakârlık mı diyeceksin, yoksa insanın kendini ihmal etmesi mi? Hem insan toplumsal bir varlık diyorsun hem de bencilliği savunuyorsun. Peki herkes önce kendini düşünmeye başlarsa bu toplum nasıl ayakta kalacak?
Fedakârlık mı, mecburiyet mi?▶ 08:57

Vural▶ 08:58
Mert, bir annenin çocuğuna son lokmasını vermesinde kötülük aramıyorum. Ama şunu düşün: O anne bunu sevgisinden mi yapıyor, yoksa kendisi yemeye kalksa kötü anne sayılacağı için mi? İşte aradaki fark önemli. İnsan doğuştan getirdiği duygularla hareket eder ama toplum ona hangi davranışın erdem, hangisinin ayıp olduğunu öğretir. Bir baba ailesi için fedakârlık yapabilir, bunda yanlış bir şey yok. Fakat bütün hayallerinden vazgeçmek zorunda olduğuna inanıyorsa, burada artık özgür bir tercihten söz edebilir miyiz? Ben sana bencil ol, kimseyi düşünme demiyorum. Başkalarına zarar vermeden kendini de düşün diyorum. Çünkü insanın kendisini feda etmesi her zaman erdem değildir. Bazen sadece hayır demeyi öğrenememiş olmasıdır. Peki insanın kendi hayatına sahip çıkması neden bencillik sayılsın?
Mert▶ 09:54
İyi de Vural, sen her fedakârlığın arkasında bir mecburiyet arıyorsun. Ya o anne gerçekten kendi yemeğini çocuğuna vermekten mutluysa? Ya o baba ailesi için hayallerinden vazgeçtiğinde pişmanlık duymuyorsa? İnsan sevdiği biri için bir şeylerden vazgeçtiğinde de kendi istediğini yapmış olmuyor mu? O zaman düşün bakalım, belki de fedakârlık dediğimiz şey bile bir tür bencilliktir. Çünkü başkasının mutluluğundan biz de mutlu oluyoruz. Peki insan yaptığı iyilikten kendisi de mutluluk duyuyorsa gerçekten karşılıksız iyilik yapmış sayılır mı?
Vural▶ 10:28
Güzel bir noktaya değindin Mert. Belki de insanın yaptığı fedakârlıkların içinde bile kendine ait bir arzu vardır. Ama bir iyilikten mutluluk duymak, o iyiliği çıkarcılık yapmaz. Düşünsene, zor durumdaki bir arkadaşına yardım ediyorsun. Sonra sen de mutlu oluyorsun. Bu mutluluk yaptığın iyiliğin ücreti mi? Hayır. Asıl mesele, o yardımı bilinçli olarak mı seçtin, yoksa kendini mecbur mu hissettin? Çünkü bir davranışın erdem olabilmesi için başka türlü davranma imkânının da olması gerekir. İşte benim savunduğum bencillik burada başlıyor. İnsan kendi çıkarını da düşünebilir, başkasına yardım etmeyi de seçebilir. Ama kendini hiç düşünmeden başkaları için yaşamakla, başkalarını hiç düşünmeden kendin için yaşamak arasında gerçekten ne fark var?
Mert▶ 11:16
Nasıl ne fark var Vural? Biri kendi rahatından vazgeçip başkasının yükünü hafifletiyor, diğeri kendi çıkarı için başkalarının sıkıntılarını görmezden geliyor. İkisini nasıl aynı kefeye koyabilirsin? Hem sen erdemli olmak için bilinçli bir tercih yapmak gerekir diyorsun. Peki yangında çocuğunu kurtarmak için hiç düşünmeden alevlerin arasına koşan bir anne, bunu hesaplayarak yapmadığı için erdemli sayılmayacak mı? Yani iyilik yapmak için illa oturup düşünmemiz mi gerekiyor? Bazen insanın içinden gelen iyilik, bütün hesaplardan daha değerli değil midir?
Metrodaki kahraman▶ 11:48

Vural▶ 11:49
Mert, sana gerçek bir olay anlatayım. 2007 yılında New York'ta Wesley Autrey adında bir işçi, iki küçük kızıyla metro beklerken bir gencin rahatsızlandığını görüyor. Genç, geçirdiği nöbetin ardından dengesini kaybedip raylara düşüyor. O sırada tren yaklaşıyor. Autrey, hiç tanımadığı bu insanı kurtarmak için raylara iniyor.
Vural▶ 12:15
Şimdi sana soruyorum, bu adam kahraman mı? Elbette kahraman! Ama asıl ilginç olan şu: Adamın uzun uzun düşünecek vakti yoktu. Birkaç saniye içinde karar verdi.
Peki onu harekete geçiren neydi? İçgüdüleri mi, yetiştiği kültürün ona öğrettiği değerler mi, yoksa bilinçli bir tercih mi?
Bir anne düşün. Çocuğu tehlikedeyken hiç düşünmeden ateşin içine koşuyor. Peki aynı anne, hiç tanımadığı bir çocuğu kurtarmak için de hayatını tehlikeye atar mı?
Belki atar, belki atmaz.
Bak Mert, ben yapılan iyiliğin değerini küçümsemiyorum. Ama bir davranışın iyi sonuçlanmasıyla, o davranışın neden yapıldığını bilmek aynı şey değil.
Çünkü insan bazen iyiliği de kötülüğü de düşünmeden yapar. Oysa kendini tanımak, içinden gelenin neden geldiğini de anlayabilmektir.
Şimdi sana asıl soruyu sorayım: İçinden geleni yapmak mı seni iyi insan yapar, yoksa içinden gelmediği hâlde doğru olanı seçebilmek mi?
Mert▶ 13:21
İyi de Vural, senin anlattıkların kulağa güzel geliyor ama gerçek hayat böyle işlemiyor ki! O adamın raylara atlamadan önce düşünüp karar verecek vakti mi vardı? Diyelim ki düşündü. Yanında iki küçük çocuğu var. Ya onları babasız bırakmamak için atlamasaydı? O zaman bencil mi olacaktı, yoksa sorumluluk sahibi bir baba mı?
Bir de şu var: Sen sürekli bilinçli tercihten söz ediyorsun. Peki doğru olanı neye göre belirleyeceğiz? Bir insanı kurtarmak doğru, kendi çocuklarını korumak da doğru. İkisi karşı karşıya geldiğinde hangisini seçeceğiz?
Sen bana düşünerek karar ver diyorsun ama bazen hayat insana düşünmeye bile zaman tanımıyor. O zaman bütün bu felsefenin pratikte ne faydası var?
Cesarete neden ihtiyaç duyulur?▶ 14:06

Vural▶ 14:07
Haklısın, bazen hayat insana düşünmek için bir saniye bile tanımaz. Ama ben tam da bu yüzden o birkaç saniyeye değil, ondan önce yaşananlara bakmak gerektiğini söylüyorum. Düşünsene, insanlık binlerce yıl boyunca şehirler kurdu, yollar yaptı, devletler ve kurumlar oluşturdu. Neden? Sadece kalabalıklar hâlinde yaşamak için mi? Hayır, hayatı daha güvenli, daha düzenli hâle getirmek için de.
Şimdi o metro olayına dönelim. Bir adamın hiç tanımadığı birini kurtarmak için raylara atlaması elbette büyük bir cesaret. Ama biz neden sadece atlayan adamın kahramanlığını konuşuyoruz? O rayları döşeyen, trenleri işleten, istasyonları inşa eden bir medeniyet var ortada.
Peki bu kadar gelişmiş bir şehir hayatında, bir insanın hayatta kalması neden son anda başka bir insanın kendi canını tehlikeye atmasına bağlı olsun? Bence asıl düşünmemiz gereken yer burası.
Mert▶ 15:08
Tamam, burada sana katılıyorum. Ama şimdi de başka bir sorun çıkıyor ortaya. Sen diyorsun ki medeniyet insanı korumalı. Peki medeniyet dediğin şey zaten insanların kurduğu bir düzen değil mi? O istasyonları da insanlar yaptı, güvenlik kurallarını da insanlar koydu.
Üstelik hiçbir sistem bütün kazaları önleyemez. Her yere güvenlik önlemi alsan bile bir gün biri düşecek, bir gün birileri hata yapacak. O zaman ne yapacağız? Her olaydan sonra devleti, kurumları, toplumu mu suçlayacağız?
Bir de işin para tarafı var. Daha güvenli istasyonlar, daha iyi sağlık hizmetleri, psikolojik destek… Bunların hepsi kaynak gerektiriyor. Peki sınırlı kaynakları olan bir toplumda kimin güvenliği, kimin ihtiyacı önce gelecek?
Sen insanları bireysel olarak kendilerini düşünmeye çağırırken şimdi bütün sorumluluğu topluma yüklüyor gibisin. Bu ikisi birbiriyle çelişmiyor mu?
Vural▶ 16:02
Önce bir şeyi netleştirelim Mert. O olayda genç, geçirdiği nöbet nedeniyle dengesini kaybedip raylara düşüyor. Yani kendi isteğiyle atlamıyor. Bu önemli bir ayrım. Çünkü bir insanın kaza sonucu raylara düşmesiyle, kendi isteğiyle atlaması aynı şey değil.
Birincisinde güvenlik önlemlerini, ikincisinde ise o insanı böyle bir noktaya getiren koşulları da sorgulamamız gerekir.
Elbette hiçbir şehir bütün kazaları önleyemez. Ama düşün, her gün milyonlarca insanı taşıyabilen bir metro sistemi kuruyoruz da insanların raylara düşmesini önleyecek tedbirleri neden aynı ciddiyetle ele almayalım?
Peronları daha güvenli tasarlamak, acil durumlara daha hızlı müdahale etmek mümkün.
Ben kahramanlığı küçümsemiyorum. Sadece şunu söylüyorum: Bir insanın cesaretine hayran kalırken, o cesarete neden ihtiyaç duyulduğunu sormayı unutmamalıyız.
Mert▶ 17:00
Peki, o zaman başladığımız yere dönelim. İnsan tek başına yaşayamaz, bu yüzden toplumlar kurar, birbirine yardım eder, ortak kurallar koyar. Ama aynı toplum, insanın kendisini düşünmesini de çoğu zaman bencillik olarak görür. İşte benim kafama takılan çelişki bu.
Diyelim ki yıllardır herkese yardım eden bir adam var. Ailesinin ihtiyaçlarını karşılıyor, arkadaşlarının sorunlarıyla ilgileniyor, kimseyi kırmamaya çalışıyor. Bir gün yoruluyor ve artık biraz da kendisi için yaşamak istediğini söylüyor. O güne kadar iyi insan dedikleri adama bir anda bencil demeye başlıyorlar.
Peki neden? İnsan gerçekten iyiliği sevdiği için mi başkalarına yardım ediyor, yoksa iyi insan olarak görülmek için mi? Ve daha önemlisi, başkalarının gözünde kötü biri olmayı göze almadan insan kendi hayatını yaşayabilir mi?
Bir soba bütün mahalleyi ısıtır mı?▶ 17:49

Vural▶ 17:50
Bak Mert, önce şunu kabul edelim: İnsan bir başkasına iyilik yaptığında aslında kendisine de iyilik yapar. Birinin yüzünü güldürdüğümüzde biz de mutlu oluruz. Bunun bedenimizde bile bir karşılığı var. Yani iyilik yapmak yalnızca karşımızdakine verdiğimiz bir şey değil, bize de iyi gelen bir davranış.
Ama burada iki şeyi birbirinden ayırmamız gerekiyor. İnsanların birbirine iyilik yapması başka, bir insanın sürekli başkalarının yardımına muhtaç yaşaması başka.
Bir komşunun hastalandığında kapısını çalmak, ona yemek götürmek güzel bir şeydir. Ama o komşu yıllarca kendi temel ihtiyaçlarını karşılayamıyorsa, bunu yalnızca komşularının iyiliğiyle çözmeye çalışmak ne kadar doğru?
Şimdi sana basit bir örnek vereyim. Dışarıda hava buz gibi. Senin evinde de bir soba yanıyor…
Vural▶ 18:47
Üşüyen bir komşunu içeri alırsın, çayını verirsin, ısınmasını sağlarsın. Bu iyiliktir. Ama kalkıp kendi evindeki tek sobayla bütün mahalleyi, hatta bütün şehri ısıtmaya çalışırsan ne olur? Ne mahalle ısınır ne de senin evin sıcak kalır.
Vural▶ 19:05
İşte insanın kendi hayatından sürekli vazgeçerek herkesi mutlu etmeye çalışması da buna benziyor. Üstelik yıllarca kendini tüketerek yapılan her fedakârlığa gerçekten iyilik diyebilir miyiz?
Çünkü bir insanın başkalarına faydalı olabilmesi için önce kendi hayatını sürdürebilmesi gerekmez mi?
Mert▶ 19:25
Soba örneğin güzel Vural, ama gerçek hayat her zaman bu kadar basit değil. Diyelim ki annen ağır hastalandı. Sürekli bakıma ihtiyacı var ama bir bakıcı tutacak paran yok. İşinden ayrılırsan kendi geleceğini tehlikeye atacaksın, ayrılmazsan annen yalnız kalacak. Şimdi ne yapacaksın? ‘Ben önce kendi hayatımı düşünmeliyim’ deyip geri mi çekileceksin?
Üstelik senin sözünü ettiğin devlet ve kurumlar da her zaman insanın yardımına yetişmiyor. O zaman bu yükü kim taşıyacak?
Bak, insanın kendini tüketmemesi gerektiğine katılıyorum. Ama bir şeyi gözden kaçırıyorsun: Herkesin evinde yanan bir soba yok. Sen kendi sobanı korumakta haklı olabilirsin, peki hiç sobası olmayan insan ne yapacak?
Fedakârlığın bir sınırı olmalı diyorsun, güzel. Ama o sınırı kim çizecek? Daha önemlisi, sevdiğin biri sana gerçekten muhtaçken kendi hayatından ne kadar vazgeçmeyi göze alacaksın?
Yük kimin omzunda?▶ 20:18

Vural▶ 20:19
İşte tam da burada bireyin sorumluluğuyla toplumun sorumluluğunu birbirinden ayırmamız gerekiyor. Annesi hastalanan o adamı düşün. Bir tarafta annesinin sağlığı, diğer tarafta işi, geçimi, çocukları, geleceği... Ona ‘Anneni yalnız bırakma’ demek kolay. Peki bu insan tek başına bütün bunların altından nasıl kalkacak?
Biz neden devletler kurduk Mert? Neden hastanelerimiz, sosyal hizmet kurumlarımız, sigorta sistemlerimiz var? İnsan hayatındaki bütün zorluklarla tek başına mücadele etmek zorunda kalmasın diye değil mi?
O adamın annesine bakabilmesi için evde sağlık hizmeti, bakım desteği, gerektiğinde işinden izin alabileceği güvenceler olması gerekir. Bunlar yalnızca bir ailenin fedakârlığına bırakılmamalı. Çünkü hastalık da yaşlılık da hepimizin başına gelebilir.
Elbette bir insan annesine sevgisiyle bakmak isteyebilir. Ama annesini sevdiğini kanıtlamak için işinden, sağlığından ve bütün geleceğinden vazgeçmek zorunda kalmamalı.
Bak, az önce sobadan söz ettik. Bir şehir kurmuşsak, herkesin ısınabilmesi için bir düzen de kurmamız gerekir. Yoksa bir evin sobasıyla bütün mahalleyi ısıtmaya çalışırız.
Benim karşı çıktığım şey insanların birbirine yardım etmesi değil. Bir toplumun çözmesi gereken sorunların, tek tek insanların vicdanına ve fedakârlığına bırakılması. Çünkü o zaman insanlara iyilik yapmayı öğretirken, onları neden sürekli yardıma muhtaç bıraktığımızı sormayı unutuyoruz.
Mert▶ 21:59
Söylediklerine katılıyorum Vural. Ama sen bana olması gereken dünyayı anlatıyorsun, ben ise yaşadığımız dünyadan söz ediyorum. Diyelim ki o kurumlar görevini yapmıyor. Annen hasta, devletin sunduğu destek yetersiz, bakıcı tutacak paran yok. Ne yapacaksın? Kurumlar düzelene kadar anneni yalnız mı bırakacaksın?
Bak, benim asıl itirazım burada. Sen insana ‘Kendini feda etmek zorunda değilsin’ diyorsun. Kulağa çok güzel geliyor. Ama gerçekten başka seçeneği olmayan birine bunu söylemenin ne faydası var?
Üstelik bir şeyi daha düşün: Parası olan insan yardım alır, işine devam eder, kendi hayatını yaşar. Parası olmayan ise sevdiklerine bakabilmek için hayatından vazgeçer. Sonra biz birine özgür, diğerine fedakâr deriz.
Peki insanın kendisini düşünmesi gerçekten bir tercih mi, yoksa bazen yalnızca imkânı olanların sahip olduğu bir ayrıcalık mı?
Kendini düşünmek bir ayrıcalık mı?▶ 22:51

Vural▶ 22:53
Bazen gerçekten bir ayrıcalık Mert. Buna itiraz etmiyorum. Hatta bence meselenin en can alıcı noktası da bu. Seçeneği olmayan bir insana ‘Önce kendini düşün’ demek kolay. Ama o insanın kendisini düşünebileceği koşulları oluşturmak çok daha zor.
Şimdi aynı durumda olan iki insan düşün. İkisinin de annesi ağır hasta. Birinin parası var; annesi için iyi bir bakım ayarlıyor, işine devam ediyor, kendi hayatını da sürdürüyor. Diğerinin parası yok. Gündüz çalışıyor, gece annesine bakıyor. Uykusuz kalıyor, sağlığı bozuluyor, belki sonunda işini bile kaybediyor.
Biz ne yapıyoruz biliyor musun? İkinci insanın fedakârlığını övüyoruz. ‘Ne kadar hayırlı bir evlat!’ diyoruz. Peki hiç soruyor muyuz, bu insan gerçekten böyle yaşamayı mı seçti, yoksa başka çaresi mi yoktu?
Bak Mert, annesini bırakıp gitsin demiyorum. Elbette elinden geleni yapacak. Ama bir insanın sevdiğine bakmak için kendi hayatını tüketmek zorunda kalmasını da erdem diye yüceltmeyelim.
Çünkü bir davranışın fedakârlık olmasıyla, mecburiyet olması aynı şey değil. İnsan kendi isteğiyle bir şeyden vazgeçiyorsa başka, vazgeçmekten başka yolu kalmamışsa bambaşka.
İşte bu yüzden kendini düşünmek yalnızca insanın karakteriyle ilgili bir mesele değil; içinde yaşadığı toplumun ona sunduğu imkânlarla da ilgili.
Ve asıl tehlike şu Mert: Biz bazen insanların ne kadar fedakâr olduğunu konuşmaktan, neden bu kadar fedakârlık yapmak zorunda kaldıklarını sorgulamaya fırsat bulamıyoruz.
Mert▶ 24:35
Biliyor musun Vural, konuşmanın başında sana itiraz ettiğim noktayla şimdi geldiğimiz yer arasında bir bağlantı kurmaya başladım. Başta insanın kendisini düşünmesini bencillik olarak görüyordum. Ama şimdi düşünüyorum da, bazen başkalarının gözünde iyi biri olmak için kendi hayatımızı ihmal ediyoruz.
Üstelik bunu o kadar uzun süre yapıyoruz ki bir noktadan sonra ne istediğimizi bile unutuyoruz.
Yine de kafamda bir soru var. İnsan kendisini düşünmeyi öğrenirken nasıl yalnızca kendisini düşünen birine dönüşmez? Çünkü senin savunduğun şeyle benim korktuğum şey arasında çok ince bir çizgi var.
O çizgiyi nasıl koruyacağız?
Hayır dediğinde▶ 25:12

Vural▶ 25:13
Bence o çizgiyi korumanın yolu, kendine gösterdiğin özeni başkasından da esirgememek Mert. Mesela bir arkadaşın senden borç istediğinde kendi kiranı ödeyemeyecek duruma düşmek zorunda değilsin. Ama yardım edemiyorsun diye onun sıkıntısını görmezden gelmen de gerekmiyor. Belki başka bir çözüm bulmasına yardımcı olabilirsin.
Yani önünde yalnızca iki seçenek yok: Ya kendini feda edeceksin ya da sırtını dönüp gideceksin.
Bir de şunu düşün. Kendi ihtiyaçlarını sürekli erteleyen bir insan, zamanla yardım ettiği kişilere karşı bile öfke duymaya başlayabilir. Önce isteyerek verdiği şeyleri, sonra kendisinden çalınmış gibi hisseder. Ve bir gün dönüp ‘Ben sizin için nelerden vazgeçtim!’ der. Oysa belki de kimse ondan bu kadarını istememiştir.
İşte bu yüzden insanın sınırlarını bilmesi yalnızca kendisine değil, ilişkilerine de iyi gelir. Çünkü gönüllü olarak verdiğin bir şeyle, vermek zorunda hissettiğin bir şey aynı değildir.
Benim savunduğum bencillik, başkalarını hayatından çıkarmak değil; kendi hayatında kendine de yer açabilmek. Ama galiba asıl zor olan bunu anlamak değil. İnsanların senden beklediklerine rağmen uygulayabilmek.
Mert▶ 26:45
İşte o son söylediğin var ya, bence bütün meselenin düğümlendiği yer orası. Çünkü insan bazen ne yapması gerektiğini gayet iyi biliyor, ama yapamıyor.
Mesela bir arkadaşın senden sürekli bir şeyler istiyor. Her seferinde yardım ediyorsun. Bir gün ‘Hayır’ dediğinde ise sana, ‘Sen çok değiştin’ diyor.
Düşünsene, yıllarca yanında olduğun bir insan, bir kez kendi hayatını düşündün diye sana sırt çevirebiliyor.
O zaman insan ister istemez şunu soruyor: Ben bu insanın gözünde gerçekten değerli miydim, yoksa yalnızca işine yaradığım sürece mi değerliydim?
Ve bak, konuşmamızın başındaki güven meselesine geri döndük.
Belki de bazı insanlara duyduğumuz güveni sarsan şey, onların bize yaptığı kötülük değil; biz artık istediklerini yapmadığımızda bize nasıl davrandıklarını görmemizdir.
Vural▶ 27:42
Belki de öyle Mert. Ama burada dikkat etmemiz gereken bir şey var. Bir insan sana ‘Hayır’ dediğin için kırılabilir. Bu, seni yalnızca çıkarı için sevdiği anlamına gelmez. İnsan bazen alıştığı bir davranış değişince hayal kırıklığı yaşar. Önemli olan, o hayal kırıklığından sonra ne yaptığıdır.
Senin kararına saygı mı gösteriyor, yoksa seni suçlu hissettirerek yeniden istediğini yaptırmaya mı çalışıyor?
Bak, güven dediğimiz şey de burada anlam kazanıyor. Birine güvenmek, onun bizi hiç üzmeyeceğine inanmak değildir. Bazen anlaşamayacağımızı, bazen birbirimize hayır diyeceğimizi bilerek de ilişkimizin devam edeceğine inanabilmektir.
Konuşmanın başında ihanetten söz ediyorduk. Güvendiğimiz biri bizi incittiğinde neden bu kadar sarsıldığımızı soruyordun.
Belki de cevabın bir kısmı burada: Biz bazen insanlara değil, onların bizim hakkımızdaki düşüncelerinin hiç değişmeyeceğine güveniyoruz.
Oysa bir ilişkinin gerçek değeri, iki insan birbirinin her istediğini yaptığında değil, birbirinin istemediği şeylere de saygı gösterebildiğinde ortaya çıkar.
Güvenin sınırları▶ 29:01

Mert▶ 29:02
Yani sen diyorsun ki birine güvenmek, ona karşı bütün sınırlarını kaldırmak değil. Ama insan bunu ne zaman öğreniyor biliyor musun? Genellikle o sınırlar çoktan aşıldıktan sonra.
Bir arkadaşının seni ne kadar önemsediğini anlamak için ona hayır demen gerekebiliyor. Birinin seni ne kadar sevdiğini anlamak için bazen onun istediği gibi davranmayı bırakman gerekiyor.
Ama yine de şunu kabul ediyorum: Her hayır dediğimde kaybettiğim insan için kendimi suçlayamam. Ve her hayal kırıklığından sonra herkese sırtımı dönmem de gerekmiyor.
Yalnız bir konuda hâlâ emin değilim. Bir insanın gerçekten güvenilir olduğunu anlamak için ne kadar zaman gerekir? Bazen yıllarca tanıdığın birini bile tanıyamıyorsun.
Vural▶ 29:42
Belki de hiçbir zaman bütünüyle emin olamayız Mert. Çünkü insan değişir. Biz değişiriz. İlişkiler değişir.
Ama bu, kimseye güvenemeyeceğimiz anlamına gelmez.
Bir insanı tanımak için yalnızca bize iyi davrandığı günlere değil, anlaşamadığımız zamanlarda nasıl davrandığına da bakabiliriz. Kendi istediğini alamadığında bize saygı gösterebiliyor mu? Haksız olduğunda bunu kabul edebiliyor mu? Bizim sınırlarımızı, kendisininkiler kadar önemli görebiliyor mu?
Bunlar bize her şeyi söylemez. Ama hiçbir şey söylemediklerini de düşünemeyiz.
Ve galiba en önemlisi şu: Birine güvenebilmek için önce kendimizden tamamen vazgeçmemiz gerekmiyor.
Mert▶ 30:25
O zaman belki de güvenmeyi yeniden öğrenmek dediğimiz şey, insanlara eskisi gibi körü körüne inanmak değil. Onların da bizim de sınırlarımız olduğunu kabul etmek.
Yine de kolay olmayacak.
Vural▶ 30:37
Kolay olacağını söylemedim ki.
Mert▶ 30:42
Emre… Akşam kapanışta dükkâna uğramamı istiyor. ‘Konuşmamız lazım’ diyor.
Vural▶ 30:46
Hayırdır?
Mert▶ 30:47
Bilmiyorum. Emre hiç böyle yazmazdı.
Bölümde anılanlar
- Wesley Autrey (2007)
- New York metrosunda nöbet geçirip raylara düşen bir genci kurtarmak için, yaklaşan trenin önünde raylara inen işçi. Vural bu olayla iyiliğin içgüdüden mi, kültürden mi, bilinçli bir tercihten mi doğduğunu sorar.