Bölüm 1 · Boğaz'a karşı bir bank · 14 dk ·
Herkesi Görüyorsun, Peki Kendini?

İstanbul’da, Boğaz’a karşı bir bankta güneş batarken Mert aklına takılan soruyu ortaya atar: İnsan herkesi tanıyor da kendine neden bu kadar yabancı kalıyor? Vural’a göre insan, kendi içine bakmaktan korktuğu için gözünü hep başkalarına çevirir.
Sohbet, kendini tanımaya nereden başlanacağından geçim derdine, güvenden maskelere, susmanın ikiyüzlülük olup olmadığından özgürlüğün yeni bir zincire dönüşüp dönüşmediğine uzanır. Mert itiraz eder, örnek verir, sorgular; Vural her seferinde bir soruyla cevap arar. Challenger faciası ve Christopher McCandless’ın hikâyesi, “Ya ben yanılıyorsam?” sorusunu somutlaştırır.
Bölüm, bilgeliğin hiç değişmemek değil, gerektiğinde yeniden başlayabilmek olduğu düşüncesine varır ve Mert’in “Hadi kalk, bir çay içelim bari” demesiyle kapanır.
Bölümün tam metni
Kendine neden yabancısın?▶ 00:00

Mert▶ 00:02
Vural… İnsan herkesi tanıyor da kendine niye bu kadar yabancı kalıyor?
Vural▶ 00:07
Çünkü insan bazen kendi içine bakmaktan korktuğu için gözlerini hep başkalarına çevirir.
Mert▶ 00:13
İnsanın kendi içine bakması ne demek ki?
Vural▶ 00:16
Kendi içine bakmak, başkalarının hatalarını gördüğün kadar kendi korkularını, zaaflarını ve yanlışlarını da görebilmektir.
Mert▶ 00:24
Bu konulardan sıkılmadın mı? Neden sürekli bunları düşünelim ki?
Vural▶ 00:29
Çünkü insan kendini tanımadan bir ömür yaşayabilir ama yaşadığı hayatın gerçekten kendisine ait olup olmadığını asla bilemez.
Milyarlarca insan varken neden düşünelim?▶ 00:37

Mert▶ 00:38
Milyarlarca insan var. Bu dediklerinle ilgilenen pek de yok. Sen de kendini yorma bence.
Vural▶ 00:44
Mesele kaç kişinin ilgilendiği değil, insanın kendi gerçeğiyle yüzleşmeye cesaret edip etmediği.
Mert▶ 00:51
Peki insan kendi gerçeğiyle yüzleşirse ne değişir ki?
Vural▶ 00:55
Belki hayatında hiçbir şey değişmez ama ilk kez neden o hayatı yaşadığını sorgulamaya başlar.
Mert▶ 01:02
Sorgulamakla bir ömür geçmez, bu çok yorucu. Neden sıradan bir hayat yaşayıp fazla düşünmeden keyfimize bakmayalım ki? Sence hayata gereğinden fazla anlam yüklemiyor musun?
Vural▶ 01:14
Belki de tam tersi. Hayata anlam vermediğimiz için bu kadar kolay harcıyoruz onu. Sence insan bir kez yaşayacağı hayatı hiç sorgulamadan geçirmeli mi?
Mert▶ 01:25
Ben bu kadar derin düşününce devrelerim yanıyor açıkçası. Üstelik bunun maddi bir getirisi de yok. Her yönden zor.
Vural▶ 01:33
Haklısın, düşünmek insana para kazandırmayabilir ama düşünmeden yaşamanın bedelini bazen insan bütün ömrüyle öder.
Bu kadar insan ahmak mı?▶ 01:41

Mert▶ 01:42
Ne yani, bu kadar insan ahmak mı?
Vural▶ 01:44
Hayır, ahmak değiller. Ama insanın akıllı olması, kendini tanıdığı anlamına gelmez.
Mert▶ 01:50
Kendini tanımamak ne demek ki?
Vural▶ 01:52
İnsanın evi, arabası, ailesi, parası olabilir; ama ne istediğini, neden yaşadığını hiç sorgulamamışsa, bir ömür geçirir de kendisiyle hiç tanışmadan bu dünyadan gider.
Kendini tanımaya nereden başlamalı?▶ 02:03

Mert▶ 02:04
Peki insan kendini gerçekten tanımak istiyorsa nereden başlamalı?
Vural▶ 02:09
Önce kendine dürüst olmakla. Neyi gerçekten istediğini, neden korktuğunu ve bugüne kadar kendi kararlarınla mı, yoksa başkalarının beklentileriyle mi yaşadığını sorgulayarak.
Mert▶ 02:21
Peki ya insan kendine dürüst olduğunda, yaşadığı hayatın aslında hiç istemediği bir hayat olduğunu fark ederse?
Vural▶ 02:29
İşte o zaman insan ilk kez gerçekten yaşamaya başlayabilir. Çünkü yanlış bir hayat yaşadığını fark etmek acıdır ama bunu hiç fark etmeden ölmek daha acıdır.
Karnı aç insana "kendini tanı" denir mi?▶ 02:40

Mert▶ 02:41
Bana biraz fazla derinlere gidiyorsun gibi geliyor. İnsanların karnı aç, bunları düşünecek vakitleri bile yok. Ne yani, bunlarla uğraşıp aç mı kalsınlar?
Vural▶ 02:49
Elbette önce karnını doyuracak. Ama insan bütün ömrünü sadece karnını doyurmaya harcarsa, bir gün dönüp kendine ‘Ben sadece hayatta kalmak için mi yaşadım?’ diye sormaz mı?
Mert▶ 03:02
Tamam da sabah altıda kalkıp çalışan milyonlarca işçi, emekçi var. Adam akşama kadar çalışıyor, eve geldiğinde kolunu kaldıracak hâli kalmıyor. Sen şimdi bu insana ‘Kendini tanı’ dersen gülerler adama.
Vural▶ 03:15
Haklısın, ama asıl acı olan da bu değil mi? İnsan sabah akşam çalışıyor, hayatta kalmayı başarıyor ama kendi hayatını yaşamaya vakit bulamıyor.
Bu düzende insan ne yapabilir?▶ 03:25

Mert▶ 03:26
Peki buna bir çaren varsa söyle. Bu düzenin içinde insan ne yapabilir ki?
Vural▶ 03:30
Tek başına bu düzeni değiştiremezsin ama başkalarıyla yan yana gelip hakkını aradığında, kader sandığın şeyin aslında değişebileceğini görürsün.
Mert▶ 03:39
İyi de insanlar geçim derdinden başını kaldıramazken bir araya gelip bu düzeni değiştirecek gücü nereden bulacak?
Vural▶ 03:47
O güç, aynı sıkıntıyı yaşayan insanların birbirlerinin yalnız olmadığını fark etmesiyle başlar; çünkü bir insan çaresiz hissedebilir ama milyonlarca insanın çaresizliği kader değildir.
Güven ve maskeler▶ 03:59

Mert▶ 04:00
Güzel söylüyorsun ama herkes kendi derdine düşmüşken insanlar birbirine güvenmeyi bile unutmuş; böyle bir toplumda nasıl birlik olacağız?
Vural▶ 04:09
Güven herkese inanmakla başlamaz; önce insanın kendi içindeki çıkarcılığı, korkuları ve zaafları tanıması, sonra da başkalarına kendine gösterdiği kadar saygı göstermesi gerekir.
Mert▶ 04:20
Peki insan kendi içindeki kötülükleri bile görmekte zorlanırken başkasının gerçekten dürüst olup olmadığını nasıl anlayacak?
Vural▶ 04:29
İnsanları tanımak istiyorsan sözlerine değil, davranışlarına bak. Güçlü birinin karşısında susup kendinden zayıf olana acımasız davranıyorsa, dürüstlükten söz etmesinin ne anlamı var? Ama asıl zor olan, aynı ölçüyü kendimize de uygulamak. Çünkü başkalarının maskelerini görmek kolaydır; insan kendi maskesini o kadar uzun süre taşır ki sonunda onu gerçek yüzü sanmaya başlar.
Susan herkes ikiyüzlü mü?▶ 04:50

Mert▶ 04:51
İyi de güçlü karşısında susan herkes ikiyüzlü müdür? Belki adam işini kaybetmekten, çocuklarını aç bırakmaktan korkuyor. Sen insanların davranışlarına bakıp karakterlerini anlamaya çalışırken, onları o davranışlara mecbur bırakan şartları gözden kaçırmıyor musun? Hem başkalarının maskelerini gördüğünü düşünürken, kendi yargılarının da bir maske olabileceğini hiç düşündün mü?
Vural▶ 05:20
Haklısın, korkudan susmakla çıkarı için susmak aynı şey değildir. Çocuklarını doyurmak için haksızlığa boyun eğen birini kolayca yargılayamayız. Ama asıl mesele şu: İnsan bazen mecbur kaldığı şeyi zamanla doğru olduğuna inanarak savunmaya başlar. Önce korktuğu için susar, sonra suskunluğunu haklı çıkarır, en sonunda da kendi vicdanını susturur. İşte kendini tanımak tam burada önem kazanır. Çünkü insanın en tehlikeli yalanı, başkalarına değil, kendine söylediği yalandır.
Challenger: Ya ben yanılıyorsam?▶ 05:52

Mert▶ 05:52
Peki insanın kendine yalan söylediğini kim belirleyecek? Sen mi, toplum mu, yoksa vicdanı mı? Ya adam gerçekten yaptığının doğru olduğuna inanıyorsa? Senin yanlış dediğin şey onun için hayatta kalmanın tek yolu olabilir. Üstelik vicdan dediğin şey de insanın büyüdüğü aileye, topluma ve öğrendiklerine göre şekillenmiyor mu? O zaman sen hangi ölçüye dayanarak bir insanın kendini kandırdığını söyleyebilirsin?
Vural▶ 06:19
Kimsenin vicdanına hâkimlik edemem. Ama sana gerçek bir olay anlatayım. 1986 yılında Challenger uzay mekiği fırlatılmadan önce bazı mühendisler, soğuk havanın ciddi bir tehlike oluşturacağını söyledi. Uyarılar yeterince dikkate alınmadı. Mekik parçalandı, yedi insan hayatını kaybetti.
Şimdi o kararı verenlerin hepsi kötü insan mıydı? Bilemeyiz. Ama gördüğün gibi insan bazen kendi kararının doğruluğuna öyle inanır ki karşısındaki gerçeği göremez. İşte kendini tanımak burada başlıyor. İnandığın şeyleri, korkularını, çıkarlarını sorgulayabiliyor musun?
Başkasının hatasını görmek kolay. Asıl mesele, haklı olduğundan emin olduğun anda bile kendine ‘Ya ben yanılıyorsam?’ diye sorabilmek. Çünkü insanın en büyük körlüğü, kendi gözleriyle gördüğü her şeyi hakikat sanmasıdır.
Kendimi tanısam ne değişecek?▶ 07:13

Mert▶ 07:14
İyi de kendimi tanıdım, korkularımı, zaaflarımı öğrendim diyelim. Ne değişecek? Bir ömür çalışıp acı çektikten sonra zaten ölüp gideceğim. Madem hayat bu kadar kısa, neden kendimi sürekli sorgulamak yerine biraz bencil olup kendi mutluluğumun peşinden gitmeyeyim?
Vural▶ 07:30
Kendi mutluluğunu düşünmene kim karşı çıkıyor? Ben sana başkaları için yaşa demiyorum ki. Tam tersine, kendin için yaşamayı öğren diyorum. Ama bir düşün, gerçekten seni mutlu eden şeyleri sen mi seçtin, yoksa toplum mu sana öğretti?
Para kazanmak, ev almak, herkesin takdirini toplamak... Ya bütün ömrünü, aslında hiç istemediğin şeylerin peşinde harcarsan?
İşte kendini tanımak, neyin senin arzun, neyin başkalarının sana yüklediği bir arzu olduğunu ayırt edebilmektir.
McCandless: özgürlük mü, yeni zincir mi?▶ 07:58

Mert▶ 07:59
Peki Christopher McCandless diye bir genç vardı, biliyor musun? Üniversiteyi bitirdi, 24 bin dolarlık birikimini bağışladı, toplumun başarı dediği şeyleri reddetti ve özgürce yaşamak için Alaska'nın vahşi doğasına gitti. 1992'de orada açlıktan öldü.
O da kendi istediği hayatı seçtiğini düşünüyordu. Şimdi sana soruyorum: İnsanın kendi arzularının peşinden gitmesi, doğru bir hayat yaşadığı anlamına mı gelir? Ya insan kendini bulduğunu sanırken aslında kendini mahvediyorsa?
Vural▶ 08:29
Hayır, insanın kendi arzularının peşinden gitmesi, kendini tanıdığı anlamına gelmez. McCandless toplumun beklentilerinden kurtulmak istedi ama belki de kendi özgürlük tutkusunun esiri oldu.
İnsan sadece başkalarının değil, kendi arzularının da kölesi olabilir. İşte bu yüzden kendini tanımak önemlidir.
Çünkü özgürlük, canının istediği her şeyi yapmak değil, seni o isteğe sürükleyen şeyin ne olduğunu anlayabilmektir. Yoksa insan zincirlerini kırdığını sanırken kendi elleriyle yenilerini takabilir.
Bu devirde kölelik mi kaldı?▶ 09:07

Mert▶ 09:08
Ya ne köleliğinden bahsediyorsun? Bu devirde kölelik mi kaldı?
Vural▶ 09:11
Tarihte ilginç bir olay var. 1861’de Rusya’da toprak köleliği kaldırıldığında bazı köylüler yeni düzene isyan etti. Ama özgürlüğe değil, özgürlük adı altında topraksız ve borçlu bırakılmalarına karşı çıkıyorlardı.
Yani kölelerin özgürlüğü istemediği düşüncesi doğru değil. Fakat buradan öğrenilecek başka bir şey var: İnsan alıştığı düzenin dışında nasıl yaşayacağını bilemeyebilir.
Ben bugünkü hayatı gerçek kölelikle bir tutmuyorum. Ama düşün, çocukluğundan beri sana başarılı olmanın, mutlu olmanın, saygın biri olmanın ne demek olduğu öğretiliyor.
Sen de bütün ömrünü bunların peşinde geçiriyorsun. Peki bir gün durup ‘Ben gerçekten bunları mı istiyorum?’ diye sormazsan, yaşadığın hayatın sana ait olduğunu nereden bileceksin?
Mert▶ 09:59
Ne yani, saygın biri olmak, mutlu olmak, başarılı olmak da mı kötü?
Vural▶ 10:05
Elbette kötü değil. Ama başarı dediğin nedir? Çok para kazanmak mı, herkesin sana saygı duyması mı, yoksa kendi değerlerinden ödün vermeden yaşayabilmek mi?
Düşünsene, herkesin hayran olduğu bir insan olabilirsin ama geceleri kendinle baş başa kaldığında yaşadığın hayattan nefret edebilirsin.
İşte ben sana başarılı olma demiyorum. Başarının ne olduğunu başkalarından öğrenmek yerine kendin keşfet diyorum.
Çünkü insan bütün dünyaya kendini beğendirebilir ama kendisine yabancı kalabilir.
İnsan, ilişkilerinin toplamı mı?▶ 10:35

Mert▶ 10:36
İyi de insanın kendi dediğin şey zaten ailesinden, toplumdan, yaşadıklarından oluşmuyor mu? Sen bana başkalarının beklentilerinden kurtul diyorsun ama ne istediğimi bile onlardan öğrenmiş olamaz mıyım?
Hem herkes kendi başarı ve mutluluk ölçüsünü belirlerse neye göre yaşayacağız? Bir insan ailesini geçindirip çocuklarına iyi bir gelecek sağladığında, toplumun saygısını kazandığında neden bunun kendi hayatı olmadığını düşünelim?
Belki de sen insanın içinde, toplumdan tamamen bağımsız, keşfedilmeyi bekleyen gerçek bir benlik olduğunu varsayıyorsun.
Peki ya öyle bir benlik hiç yoksa? Ya insan dediğin şey zaten bütün bu ilişkilerin toplamıysa?
Vural▶ 11:18
Belki de haklısın. Toplumdan tamamen bağımsız, keşfedilmeyi bekleyen saf bir benlik olmayabilir.
Zaten ben sana ailenden, toplumdan, geçmişinden kurtul demiyorum. Bütün bunların seni nasıl şekillendirdiğini fark et diyorum.
Düşünsene, çocukluğunda öğrendiğin bir düşünceyi kırk yaşında hâlâ savunuyorsun. Peki onu gerçekten doğru bulduğun için mi, yoksa hiç sorgulamadığın için mi?
İnsan başkalarından öğrendiği değerleri kendi iradesiyle de benimseyebilir. Mesele toplumun seni etkilemesi değil, senin bu etkinin farkında olup olmaman.
Çünkü insanın kendi düşüncesi sandığı şeyin aslında hiç düşünmeden kabul ettiği bir alışkanlık olması mümkün değil mi?
Düşünmeden mutlu olunmaz mı?▶ 12:04

Mert▶ 12:04
Of Vural, yine aynı yere geldik! Sorgula, düşün, kendini tanı… İnsan her kararını böyle didik didik ederse yaşayamaz ki!
Ben hayatımdan memnunsam neden altında başka bir gerçek arayayım? Belki de sen düşünmeye o kadar alışmışsın ki düşünmeden de mutlu olunabileceğini kabul edemiyorsun.
Herkes senin gibi yaşamak zorunda değil ki!
Vural▶ 12:27
Haklısın, herkes benim gibi yaşamak zorunda değil. Belki ben de bazen düşünmekten yaşamayı unutuyorum.
Ama bir şeyi fark ettim: İnsan kendi düşüncelerini bile sorgulayamıyorsa, başkalarına öğüt vermesinin ne anlamı var?
Belki de bugün kendime sormam gereken soru, neden senin de benim gibi düşünmeni istediğimdir.
Bilgelik nedir?▶ 12:49

Mert▶ 12:50
İşte bunu diyorum! Sen sürekli insanın kendini tanımasından bahsediyorsun ama belki de kendini tanımak, her şeyi sorgulamayı bırakıp ne istediğini bilmektir.
Ben şu denizi izlemekten mutluyum. Bunun arkasında başka bir anlam aramak zorunda mıyım?
Vural▶ 13:05
Hayır, zorunda değilsin. Ama bir gün çok sevdiğin birini, güvendiğin bir dostunu ya da hayatında çok değer verdiğin bir şeyi kaybettiğinde, aynı denize bakıp aynı mutluluğu hissedebilecek misin?
İnsan bazen yıllarca doğru sandığı şeylerin bir günde yıkıldığını görür. İşte o zaman kendisiyle yüzleşir.
Çünkü insan sadece kazandıklarıyla değil, kaybettikleriyle de kendini tanır.
Ben sana acı çek ya da mutluluğunu sorgula demiyorum. Ama hayat seni değiştirdiğinde, eski düşüncelerine körü körüne tutunma diyorum.
Belki de bilgelik, hiç değişmemek değil, gerektiğinde yeniden başlayabilmektir.
Mert▶ 13:49
Neyse Vural, belki haklı olduğun yerler vardır. Ama ben yine de hayatı bu kadar kurcalamamak gerektiğini düşünüyorum.
Hem bak, güneş de batıyor, vapurlar da bir gidip bir geliyor…
Biz de burada oturmuş hayatın anlamını arıyoruz.
Hadi kalk, bir çay içelim bari.
Bölümde anılanlar
- Challenger uzay mekiği (1986)
- Fırlatmadan önce bazı mühendisler soğuk havanın ciddi bir tehlike yarattığını söyledi; uyarılar yeterince dikkate alınmadı, mekik parçalandı ve yedi kişi hayatını kaybetti. Vural bu olayı "Ya ben yanılıyorsam?" sorusu için anlatır.
- Christopher McCandless (1968–1992)
- Üniversiteyi bitirdikten sonra birikimini bağışlayıp Alaska'nın vahşi doğasına giden ve 1992'de orada hayatını kaybeden genç. Mert, özgürlüğün yeni bir zincire dönüşüp dönüşmeyeceği tartışmasında onu örnek verir.
Kısa parçalar
- Parça 1 Kendine neden yabancısın?
- Parça 2 Bu kadar insan ahmak mı?
- Parça 3 Kendini tanımaya nereden başlamalı?
- Parça 4 Bu düzende insan ne yapabilir?
- Parça 5 Güven ve maskeler
- Parça 6 Susan herkes ikiyüzlü mü?
- Parça 7 Kendine yalan söylediğini kim belirler?
- Parça 8 McCandless: özgürlük mü, yeni zincir mi?
- Parça 9 Bu devirde kölelik mi kaldı?
- Parça 10 Bilgelik nedir?